વાસ્તવિક "ધર્મ" ના સ્વરૂપનો અર્થ

 આજે આપણે "વાસ્તવિક ધર્મ" ના સ્વરૂપનો અર્થ જાણીશું. અને તેને સમજવા માટે ત્રણ વાસ્તવિકતાઓને જાણવી પડશે.

ત્રણ વાસ્તવિકતાઓ:-

(૧) તમામ મનુષ્યોના જીવનનો ઉદ્દેશ્ય શાંતિ, સંતોષ અને પ્રસન્નતા સાથે પ્રગતિ પ્રાપ્ત કરવાનો છે.

(૨) સૌની પાસે સરેરાશ ૮૦ થી લઈને ૧૦૦ વર્ષ સુધીનો નિશ્ચિત સમય છે. ક્ષણ-ક્ષણ પરિવર્તનશીલ છે.

(૩) કેટલીક ચીજો અને લોકો કુદરતને કારણે ઉપલબ્ધ છે, અને કેટલીક ચીજો તથા લોકોના સંપર્કમાં આપણે જાતે આવીએ છીએ, અને આ માત્ર સંભાવના કે સંજોગ છે, જે સારા પણ હોઈ શકે છે અને ખરાબ પણ. આપણી પાસે માત્ર કર્મ કરવાની ક્ષમતા છે.

મનુષ્ય જીવનનું પરમ કર્તવ્ય (ધર્મ)

આપણે આ મૃત્યુ નિશ્ચિત અને ક્ષણ-ક્ષણ પરિવર્તનશીલ જીવનમાં દરેક પ્રકારના સંજોગો અને સંભાવનાઓમાંથી પસાર થતાં થતાં કર્મના માધ્યમથી શાંતિ, સંતોષ, પ્રસન્નતા યુક્ત પ્રગતિને પ્રાપ્ત કરવાની છે.

આ જ શ્રીકૃષ્ણ, બુદ્ધ અને મહાવીર જેવા મહાત્માઓની વ્યાખ્યામાં ધર્મ છે. ધર્મ એ જ છે જે વાસ્તવિકતાથી બને છે.

ચમત્કારી કથાઓ, વિધિ-વિધાન અને શાસ્ત્રોના નામે માત્ર સંપ્રદાયો નિર્મિત થાય છે.

વિશ્લેષણ

માનવ જીવનના વાસ્તવિક સ્વરૂપ, કર્મ અને ધર્મ પર આ વિચાર ભારતીય દર્શનના સૌથી ગાઢ અને મૂળ સત્યોને ઉજાગર કરે છે.

શ્રીકૃષ્ણ, બુદ્ધ અને મહાવીર—ત્રણેય મહાપુરુષોએ પોતપોતાની રીતે આ જ યથાર્થ સ્થાપિત કર્યું કે ધર્મ કોઈ બાહ્ય કર્મકાંડ કે સંપ્રડાય નથી, પરંતુ જીવનને જીવવાની એક વિવેકપૂર્ણ અને ઉત્તરદાયી કળા છે.

આવો તેને ત્રણેય મહાપુરુષોના વિશેષ સંદર્ભમાં વધુ વિસ્તારથી સમજીએ.

૧. શ્રીકૃષ્ણનો દ્રષ્ટિકોણ: અનાસક્ત કર્મ અને કર્તવ્ય યોગ (ગીતાનો સાર)

મહાભારતના યુદ્ધભૂમિમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને જે ઉપદેશ આપ્યો, તેનો કેન્દ્રબિંદુ જ 'કર્મ' છે.

* સંજોગ અને અનિશ્ચિતતા: જીવનમાં સારા અને ખરાબ સંજોગો (પરિસ્થિતિઓ) આવવાનું નક્કી છે—જેમ કે અર્જુન ના જીવનમાં પોતાના કુટુંબીઓ સામે લડવાનું સંકટ ઊભું થઈ ગયું હતું.

* કર્મ પર અધિકાર: શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટ કહે છે—“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” (તમારો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવા પર છે, તેના પરિણામો કે સંજોગો પર નહીં).

* ધર્મનો અર્થ: ગીતામાં ધર્મનો અર્થ કોઈ રિવાજ કે સંપ્રદાય થી નથી, પરંતુ 'સ્વધર્મ' (એટલે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં મનુષ્યનું યોગ્ય કર્તવ્ય)થી છે. પોતાના ભાગનું કર્મ પૂરી ઈમાનદારી, આંતરિક શાંતિ અને સંતુલન (સમત્વ) સાથે કરવું એ જ સૌથી મોટો ધર્મ છે.

૨. ભગવાન બુદ્ધનો દ્રષ્ટિકોણ: પ્રજ્ઞા, કરુણા અને 'વર્તમાન'નો યથાર્થ

બુદ્ધનું આખું દર્શન પરિવર્તનશીલતા (અનિત્ય) અને યથાર્થ પર આધારિત છે.

* ક્ષણ-ક્ષણ પરિવર્તનશીલ જીવન: બુદ્ધનું પહેલું આર્ય સત્ય જ એ છે કે સંસાર દુખમય અને નિત્ય બદલાનારો (અનિત્ય) છે. જે વસ્તુ એક ક્ષણ છે, તે બીજા ક્ષણ રહેતી નથી.

* સંજોગ અને તૃષ્ણાનો ત્યાગ: બુદ્ધ શીખવે છે કે મનુષ્ય સંજોગો અને સંભાવનાઓમાં અટવાઈને ત્યારે દુઃખી થાય છે જ્યારે તે અનિત્ય વસ્તુઓને કાયમી માની લે છે.

* ધર્મનો અર્થ: બુદ્ધ માટે ધર્મનો અર્થ છે—"ધમ્મ" એટલે કે સ્વભાવ કે નૈતિક નિયમ. પોતાના આચારને શુદ્ધ રાખવો, હોશપૂર્વક (અસતર્કતાથી બચીને) કર્મ કરવું અને દરેક પ્રાણી પ્રત્યે કરુણા રાખવી એ જ સાચું જીવન છે. આમાં કોઈપણ પ્રકારના બાહ્ય વિધિ-વિધાન કે ચમત્કારો માટે કોઈ સ્થાન નથી.

૩. ભગવાન મહાવીરનો દ્રષ્ટિકોણ: સમતા, અહિંસા અને પુરુષાર્થ

મહાવીર સ્વામીએ જૈન દર્શનના માધ્યમથી કર્મ અને વ્યક્તિગત પુરુષાર્થ (પ્રયત્ન) ને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપ્યું.

* પોતાના કર્મોના કર્તા: મહાવીર કહે છે કે મનુષ્ય પોતાના સુખ અને દુઃખનો સ્વયં સર્જક છે. કુદરત કે સંજોગો માત્ર માધ્યમ હોઈ શકે છે, પરંતુ તમારું જીવન તમારા પોતાના કર્મો (પુરુષાર્થ)ની દિશા નક્કી કરે છે.

* ક્ષણ-ક્ષણ સજાગતા: જીવન કેટલું મર્યાદિત છે (અલ્પાયુ), તેને સમજતા મહાવીરે પળેપળ સંયમ અને જાગૃતિ સાથે જીવવા પર ભાર મૂક્યો.

* ધર્મનો અર્થ: મહાવીરના અનુસાર—“अहिंसा परमो धर्मः” (અહિંસા પરમો ધર્મઃ). કોઈને કષ્ટ ન આપવું, પોતાની ચેતનાને સંકીર્ણ સંપ્રદાયોથી મુક્ત કરીને વિશુદ્ધ સમતા ભાવમાં સ્થિત થવું એ જ વાસ્તવિક ધર્મ છે.

નિષ્કર્ષ:

-------

    "ધર્મ એ જ છે જે વાસ્તવિકતાથી બને છે." જ્યારે મનુષ્ય બાહ્ય આવરણો, ભય અને ચમત્કારોના ભ્રમૂને છોડીને પોતાની મર્યાદિત આયુ અને અનિશ્ચિત સંજોગોની વચ્ચે હોશપૂર્વક સારા કર્મો અને શાંતિનો માર્ગ પસંદ કરે છે, ત્યારે જ જીવનનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય પૂરો થાય છે.